پر از تُهیبودگی
پر از تُهیبودگیام.
پر از تُهیبودگیام.
برای علاقمندان به داستانهای کوتاه کتاب «مردی که کشتمش» پیشنهاد خوبیست که بتوان تعدادی از داستانهای کوتاه نویسندگان آمریکایی را خواند و با نویسندگان آن آشنا شد. مخصوصا که به گفتهی مترجم برخی از این نویسندگان برای اولین بار است که داستانی از آنها به فارسی ترجمه میشود. به جز چند داستان که آنچنان با باقی مجموعه همخوانی ندارد باقی آثار نه تنها ایدههای خوبی دارند بلکه ترجمه روان این مجموعه نیز به تاثیرگذاری آن کمک کرده است. از داستانهای خوب این مجموعه میتوان به: مردی که کشتمش، افادهایها، گروه فشار، اندوخته، سنگینی، پسرم قاتل است و کمونیست اشاره کرد. این مجموعه با ترجمه اسداله امرایی در نشر افراز به چاپ رسیده است.
نمایشنامه «شکلک» که پیش از این اوایل دهه هشتاد اجرا شده بود اکنون در مجموعه دورتادور دنیا به چاپ رسیده است. نمایشنامهای از نغمه ثمینی نمایشنامهنویس ایرانی که همچون سایر آثارش شاهد درآمیختگی چند دوره تاریخی هستیم. ایدهای که بارها توسط او در نمایشنامههایش تکرار شده است. شریف و نرگس برای اینکه از دست خانوادهشان فرار کرده باشند و برای اینکه نرگس روزهای آخر بارداری مخفیانه خودش را بگذراند به خرابهای پناه میبرند. خانهای که به گفته اهالی محله سالهاست کسی در آن زندگی نمیکند. شریف نرگس را آنجا مستقر کرده و به سر کارش در یک آزانس بازمیگردد. شریف تا فردا باز نمیگردد. اما فردا صبح نرگس متوجه میشود زوج دیگری در آن خانه زندگی میکنند. حسن شکلکی و زنش عالیه. آنها که کارشان معرکهگیریست مدتیست از دست اربابِ حسن (شعبون بیمخ) فرار کرده و به همان خانه متروکه پناه آوردهاند. حسن مدتی قبل وقتی که به همراه شعبون بیمخ و باقی نوچهها به تئاتری حملهور شده بودند دختر بلیطفروشی به نام نقره را که از آن حمله شبانه غنیمت گرفته بودند به شعبون میسپارند. شعبون نقره را به عقد خود در آورده و پس از مدتی که به مشکل برمیخورند او را سهطلاقه میکند اما چون پشیمان شده و برای اینکه دوباره بتواند او را عقد کند از حسن میخواهد او را عقد کرده تا مدتی بعد دوباره نقره را پیش خودش آورد. حسن علاوه بر اینکه نقره را حامله میکند به شعبون هم میگوید که او فرار کرده و با عالیه و نقره به خرابهای رفته تا از دید شعبون دور بمانند. حالا در زمان حال نرگس و شریف به دام آنها افتادهاند. حسن فکر میکند نرگس همان نقرهاست و سعی میکند از فرار آنها جلوگیری کند. از طرفی نرگس کمکم به مرحله زایمان نزدیک میشود. تا اینکه کمی بعد به کمک عالیه فرزندش به دنیا میآید. بچهای که چهرهاش ترکیبی از همه آنهاست و جنسیت نامشخصی دارد. برای همین هیچ کدامشان حاضر به پذیرفتنش نیستند. در انتها حسن و عالیه برای اینکه خودشان را برای رویارویی با شعبون آماده کنند شریف و نرگس را فراموش کرده و در حیاط میخوابند، شریف و نرگس هم برای اینکه به بچه رسیدگی کنند به داخل خانه باز میگردند.
ترکیب حال و هوای روز جامعه که احتمالا به درگیریهای کوی دانشگاه ارتباط دارد با حمله به خانه مصدق و کودتای ۲۸ مرداد از زیرلایههای متن است که ثمینی با داستانی که طرح ریزی کرده آنها را با هم درآمیخته است. استفاده از شخصیت شعبون بیمخ به عنوان حلقه اتصال داستان حسن شکلکی و زنش عالیه با داستان نرگس و شریف از جذابیتهای متن است. اما در کل بدون تلفیق این دو داستان و پرداختن به مساله حسن و جزئیات رابطهاش با نقره و شعبون میتوانست به تنهایی بار داستانی و معنایی کافی را داشته باشد. البته شخصیتپردازی کلیشهای حسن و عالیه که بارها در آثاری از این دست دیدهایم کمی از عمق شخصیتهایی که میتوانستند حضور متفاوتتری داشته باشند کاسته است. «شکلک» را میتوان اپیزود دوم نمایشنامه «خواب در فنجان خالی» دانست، و البته در ادامه سلسله نمایشنامههایی که او با این فرم نگاشته است. درآمیختگی شخصیتها و زمانهای مختلف و همپوشانی داستانی اینها با یکدیگر.
«شکلک» نوشته نغمه ثمینی چهلوششمین اثر از مجموعه دورتادور دنیاست که در نشر نی به چاپ رسیده است.
«زبان تمشکهای وحشی» نوشتهی نغمه ثمینی که همچون چند اثر پیشینش در آن شاهد روایتهای تودرتو، شکست زمان و تکرار شخصیتها هستیم، اینبار با همین فرم سراغ ایدهی اجتماعی دیگری رفته. زن (دنیا) و مردی (داوود) در دهمین سالگرد ازدواجشان قصد دارند با تکرار مسیری که شب ازدواجشان رفتهاند به شمال رفته تا مادر دنیا را دیده و پس از بازگشت به تهران از همدیگر جدا شوند. داوود پس انتخاب موضوع تز دکترایش که مربوط به کشف زبان نخستین و منفصل نشده است، به این حقیقت دست میباید که زبان کنونیِ تمام فرهنگها همراه با دروغ و کج فهمیست و این نمود را میتوان در زبان تمام سیاستمداران دید. او به خاطر نوشتهها و حرفهایی که سر کلاس به دانشجویانش گفته و یا انتخاب تز دکترا، از کار بیکار شده و چندین ماه تحت بازجویی بوده. پس از گذشت یکسال از این اتفاقها او و دنیا که حالا احساس میکنند حرفی برای گفتن ندارند و یا در بیشتر موارد زبان هم را متوجه نمیشوند تصمیم به آخرین سفر و جدایی گرفتهاند. آنها در جاده با جوانی در چند موقعیت مختلف روبرو میشوند که در ادامه متوجه میشویم جوان قصد دارد آنها هر چه سریعتر به شمال رسیده تا بتواند نقشه قتلی که در سر دارد را عملی کند. با برشهای پیدرپی در سالهای مختلف زندگی مشترک دنیا و داوود به تغییر روند رابطهی این دو پی میبریم و در نهایت متوجه میشویم این جوان، فرزند خودشان است که در دهمین سالگرد ازدوجشان در متلی به خاطر معاشقه آخرشان سلولهای وجودیاش شکل گرفته، حالا او در هیئت فروشنده و تعمیرکار سر راه آنها قرار گرفته تا از شکلگیری این معاشقه جلوگیری کند. فلاشبکها و مرور خاطرات و واکاوی مشکلات دنیا و داوود و در نهایت در جاده ماندنشان آنها را به متلی بین راه هدایت میکند.
در این نمایشنامه نغمه ثمینی سعی دارد با ارجاع به مسائل اجتماعی و سیاسی روز و نگاه سمبلیک به زایش یک فرد در این شرایط پر پیچوخمِ درک نشدن انسانها توسط یکدیگر، (زن و مرد، شکنجهگر و شکنجهشونده، قاتل و مقتول و …) دست بر یک درد جهانشمول بگذارد و آن هم غریبه بود انسانهاست بر اساس زبانشان.
اگر چه نمایشنامه تنها یک موقعیت ایستا را به تصویر میکشد و کشمکش به شکل کلاسیک آن وجود ندارد و شخصیتها تنها مشغول خاطرهبازیاند اما در کل، داستان بر پایههای تکرار و فلاشبکهایی شکل میگیرد که (به خاطر تخصص ثمینی در این شیوه) فقط جذاب به نظر میرسند و نه دراماتیک. البته با این شرایط شاید یک داستان کوتاه یا نیمه بلند میتوانست بستر مناسبی برای روایت این زندگی باشد. اگر چه پیش از این نمایشنامه تک پردهای «فصل سالگردها» از جنی لین بیدر تقریبا با همین ایده به چند دوره از سالگرد ازدواج یک زوج پرداخته بود.
«زبان تمشکهای وحشی» چهلوپنچمین نمایشنامه از مجموعه آثار دوتادور دنیاست که به قلم نغمه ثمینی در نشر نی به چاپ رسیده است.
«آمریکا وجود ندارد» مجموعه داستانی از پتر بیکسل را بیش از آنکه بخواهیم گزیدهای از سه مجموعه داستان این نویسنده در نظر بگیریم، باید مجموعهای از ایدههای کوتاهی دانست که شاید هر کدام برای ساخت یک فیلم کوتاه داستانی و یا تجربهگرا مناسب باشد، ایدههایی گاه به شدت بدیع و جذاب و گاه دم دستی و تکراری. کوتاه بودن هر داستان، ایدهمحور بودن اکثر آثار و همین طور برشهایی که نویسنده در قسمتهای مختلف داستان در روایتش ایجاد میکند از نشانههای مختص این نویسنده آلمانیست که در هر سه مجموعه داستان او میتوان دید. خواندن آمریکا وجود ندارد یک تمرین برای شیوه دیگری از روایت، فضاسازی و شخصیتپردازیست که به نویسندگان و علاقمندانی که قصد دارند شیوههای دیگری از نگارش را تجربه کنند خواندنش به شدت پیشنهاد میشود.
رویارویی من با این کتاب به واسطه دوست هنرمندم بهشب صورت گرفت که به مناسبت تولدم آن را به بنده هدیه داد. از او سپاسگزارم.